De grootste spreeuwenzwermen zie je in oktober boven rietmoerassen en open water, vooral in de Oostvaardersplassen, de Weerribben-Wieden, het Lauwersmeer en het Zwanenwater bij Callantsoog. Het schouwspel begint ongeveer een half uur voor zonsondergang en duurt tot een kwartier erna, dus in oktober wil je tussen 18.00 en 19.15 uur op je plek staan. Kom je te laat, dan zijn de vogels al in het riet gedoken en zie je niets meer.
Waarom oktober de beste maand is
Spreeuwen die in Nederland broeden, krijgen vanaf september gezelschap van miljoenen soortgenoten uit Scandinavië, de Baltische staten en Rusland. Die trekken westwaarts om hier of verder in Engeland en Frankrijk te overwinteren. In oktober zijn de aantallen op hun hoogtepunt: een enkele slaapplaats kan dan honderdduizenden tot meer dan een miljoen vogels herbergen. In november zakken de aantallen weer wat, omdat een deel doortrekt, maar op grote slaapplaatsen blijft het tot in december de moeite waard.
De zwermen, in het Engels bekend als murmurations, ontstaan als kleine groepen die overdag in weilanden en op akkers hebben gefoerageerd, tegen de avond samenkomen boven de slaapplaats. Ze vliegen dan tientallen minuten in wisselende wolken rond voordat ze in één keer neerdalen in het riet. Waarom ze dat doen, is niet helemaal duidelijk; de meest gangbare verklaring is dat de groep zo roofvogels als sperwers en slechtvalken in verwarring brengt.
De beste plekken op een rij
Oostvaardersplassen (Flevoland)
De bekendste slaapplaats van het land. De spreeuwen slapen in de rietvelden van het moerasdeel en zijn goed te zien vanaf de Knardijk en vanaf de uitkijkpunten langs de Oostvaardersdijk tussen Almere en Lelystad. In goede jaren gaat het hier om ruim een miljoen vogels. Parkeer bij Buitencentrum Oostvaardersplassen of langs de Knardijk en loop een stukje de dijk op voor vrij zicht.
Weerribben-Wieden (Overijssel)
Rond Giethoorn, Belt-Schutsloot en Sint Jansklooster slapen elk najaar grote groepen in de uitgestrekte rietlanden. De omgeving van de Beulakerwijde en het Kiersche Wiede levert vaak de mooiste beelden op, omdat de zon achter het water zakt.
Lauwersmeer (Groningen/Friesland)
Het rietmoeras ten zuiden van het Lauwersmeer trekt zwermen die vanaf de wegen rond Ezumazijl en het Jaap Deensgat goed te volgen zijn. Hier zie je vaak ook kiekendieven die in de zwerm proberen te jagen.
Zwanenwater (Noord-Holland)
Kleiner, maar dichter bij de Randstad. Vanaf de duinen bij Callantsoog kijk je over de rietkragen van de duinmeren. De zwermen zijn hier bescheidener, maar de lichtval bij zonsondergang boven de duinen maakt het goed.
Hoe laat moet je er precies zijn?
De zon gaat in Nederland begin oktober rond 19.15 uur onder en eind oktober, na het ingaan van de wintertijd op zondag 25 oktober, rond 17.20 uur. De vogels beginnen zich meestal 30 tot 40 minuten voor zonsondergang te verzamelen. Wil je het hele proces zien, wees dan drie kwartier voor zonsondergang aanwezig. Het spectaculairste deel valt in de laatste tien minuten voordat de zwerm invalt. Op bewolkte dagen gebeurt alles iets eerder; bij helder weer rekken de spreeuwen het soms tot na zonsondergang.
Check de exacte zonsondergangtijd voor de dag en de plek waar je heen gaat. Tussen Groningen en Zeeland scheelt het al gauw tien minuten.
Wat je meeneemt en waar je op let
Een verrekijker is handig maar niet nodig; de zwerm is met het blote oog het mooist. Trek waterdichte schoenen aan, want dijken en rietranden zijn in oktober nat. Blijf op paden en dijken en ga niet het riet in: de slaapplaats verstoren betekent dat de vogels de volgende avond een andere plek zoeken. Fotografeer je, dan werkt een korte tot normale brandpuntsafstand beter dan een lange telelens, omdat je de vorm van de hele wolk wilt vangen. Zet de sluitertijd op minimaal 1/500 seconde om beweging te bevriezen, of juist op 1/15 seconde voor bewust vage strepen.
Wil je zeker weten dat een slaapplaats dit jaar in gebruik is, kijk dan een paar dagen van tevoren op waarneming.nl en filter op spreeuw in de omgeving. Grote slaapplaatsen worden daar vrijwel dagelijks gemeld, en je ziet meteen vanaf welk punt anderen de zwerm hebben bekeken.
